سـرای گذر (دنیا از منظر امام علی علیهالسلام) ۲
ستایش و مدح دنیا
۱ ـ تعریف از دنیا
لنعم دار من لم یرض بها دارا۱
دنیا خوب سرایی است برای کسی که به آن دل نبسته است.
امام علی علیه السلام فرمودند:
دنیا سرای راستی است برای کسی که (گفتار) آن را باور دارد. سرای ایمنی (از عذاب الهی) است برای کسی که فهمید و آن چه را که خبر داد، دنيا سرای توانگری است برای کسی که از آن توشه بردارد (پیرو خدا و رسول باشد) سرای پند است برای کسی که از آن پند گیرد. جای عبادت و بندگی دوستان خدا (پرهیزگاران) و جای نمازگزاردن فرشتگان خدا و جای فرودآمدن وحی خدا و جای بازرگانی و تجارت دوستان خداست که در آن رحمت و فضل (او را) به دست آورده و سودشان بهشت باشد.۲
بنابراین علاقه ی انسان به دنیا همانند:
ـ علاقه ی زارع و کشاورز به زراعت خود (الدنیا مزرعة الاخره)؛
ـ علاقه ی تاجر به متجر (الدنیا متجر اولیاءاللّه)؛
ـ علاقه ی مسابق به میدان السابق (ألا و انّ الیوم المضمار و غدا السباق…)؛
ـ علاقه ی عابد به مسجد (الدنیا مسجد احباء اللّه) میباشد.
و به فرموده ی حضرت، دنیا دشمن انسان و ظلم کننده به او نیست، مگر این که انسان خودش به نفس خودش ستم کند و از دنیا بهره نبرد.۳
تو دنیا نگر خانه ی راستی
بر آن کس که جوید در آن راستی
بود خانه ی عافیت بهر آن
که فهمد چه بازی کند اندر آن
احبای حق راست پاکیزه مسجد
برای ملایک مصلی و معبد
بود مهبط وحی حق خدایش
تجارت گه بیغش اولیایش
در آن کسب رحمت نمایند و غفران
وزان بهره گیرند مینوی رضوان۴
دنیا جایگاه، خانه و عالم بسیار خوبی است برای کسی که هر دو بُعدش را ببیند، برای کسی که دنیا را به عنوان رهگذر بداند، جای بسیار خوبی است.۵
امام خمینی رحمه الله در کتاب اربعین حدیث میفرمایند:
از برای انسان دو دنیاست، یکی ممدوح و یکی مذموم. آن چه ممدوح است، حصول در این نشاه است که دارالتربیه و دارالتحصیل و محل تجارت مقامات و اکتساب کمالات و تهیهی زندگانی سعادتمند ابدی است که بدون ورود در این جا امکانپذیر نیست. دنیا مزرعه ی آخرت و مادهی همهی نِعَم بهشتی و نِقَم جهنمی است.۶
۲ ـ دنیای خوب پرهیزگاران
الدنیا متجر أولیاءاللّه۷
دنیا جای بازرگانی دوستان خداست.
و انما ینظر المؤمن الی الدنیا بعین الاعتبار، و تقیات منها ببطن الاضطرار و یسمع فیها باذن المقت والابغاض۸
و مؤمن به چشم عبرت و آگاهی به دنیا مینگرد و به اندازهی نیازمندی شکم از روی اضطرار و ناچاری، قوت و روزی به دست میآورد و به گوش، خشم و دشمنی (گفتار دربارهی دنیا را) میشنود.
مؤمن به جهان زچشم عبرت نگرد
جز رفع ضرورتی از آن بر نبرد
آهنگ جهان گوش خراش است بر او
نه سور و نه کاسه و نه آش است بر او۹
نعمت های دنیا برای ما و مخصوص ماست و دنیا عزیز است و زیباست و در اختیار ما. از این رو، نباید همچون راهبان از دنیا بگریزیم.
پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند: «الدنیا مزرعة الاخرة»؛ زیرا کردار ما در این جهان، مایهی حیات ما در آن جهان است و دنیا پلکان صعود ما به قلهی آخرت و پل عبور ما به فراخنای ابدیت است. تا از این جا مایه نگیریم و با نکوکاری در این جهان برای خلود در آن جهان تلاش نکنیم، به بیهودگی و پوچی گراییدهایم.
دنیا به هنگامی عزیز، شریف و ارجمند و لایق دوست داشتن است که وسیلهای باشد برای خدمت به مردم و بسط عدل و آزادی و تحکیم بنیانهای برابری و صلح و همگامی و تربیت برای آمادگی زیست جاودانه در جهان دیگر.۱۰
حضرت علی علیه السلام در بیان ویژگیهای پرهیزکاران در برخورد آنان با دنیا میفرماید:
پرهیزکاران گروهی هستند (در ظاهر) از اهل دنیا که (در باطن) اهل آن نیستند. پس در دنیا میباشند مانند کسی که اهل آن نیست. عمل آنان در چیزی است که (بعد از مرگ) میبینند، و به دفع عذابی که از آن میترسند، میشتابند. بدنهاشان بین اهل آخرت در گردش است؛ اهل دنیا را میبینند که به مرگ جسدشان اهمیت میدهند و ایشان به مرگ دلهای زندهی خود بیشتر اهمیت میدهند.۱۱
در حقیقت اینان به امور جهان واقع بینانه تر می نگرند و سرمستی و غرور به دست آوردن چیزی، پردهی دیدهی بصیرتشان نمیشود و از واقعیت جهان آنان را غافل نمیکند.۱۲
۳ ـ منع از نکوهش دنیا
انّ الدنیا دار صدق لمن صدقها۱۳
دنیا سرای راستی است برای کسی که آن را باور دارد.
امام علی علیه السلام هنگامی که شنید مردی دنیا را نکوهش میکرد، (در ستودن دنیا) فرمود: ای نکوهشگر دنیا! که به نیرنگ او فریفته شدهای و به ناراستی هایش گول میخوری، آیا به دنیا فریفته شدهای و آن را نکوهش مینمایی؟ تو بر آن جرم و گناه مینهی یا دنیا بر تو جرم مینهد؟
از کجا و چه وقت دنیا تو را سرگردان نمود یا کی فریبت داد؟ آیا به جاهای بر خاک افتادن پدرانت و پوسیده شدن آنان یا به خوابگاه های مادرانت زیر خاک؟ پس کیست دنیا را نکوهش میکند در حالی که (مردم را) به دوری خود (از آنها) آگاه ساخت و به جدایی خویش ندا داد، و خود و اهلش (مردم) را به فنا و نیستی خبر داد، پس برای ایشان به گرفتاری خود، گرفتاری (آخرت) را نشان داد و آنان را به شادی خویش، به شادی (آخرت) آرزومند گردانید؟
شب میکند با تندرستی و بامداد کند در سختی و اندوه برای ترغیب و خواستاری (طاعت و کار آخرت) و ترس و بیم بر حذر بودن (از معصیت و نافرمانی). پس در بامداد پشیمانی (رستاخیز که اعمال آشکار میگردد)، گروهی از مردم (بدکاران) آن را نکوهش میکنند و دیگران (نیکوکاران)، روز قیامت آن را بستانید (از آن خوشنودند) که دنیا (آخرت را) یادآوریشان کرده و آنان هم (آن را) به یاد آورند و آنها را خبر داد و ایشان هم تصدیق نمودند و آنان را پند داد و آنها هم پذیرفتند (و به سعادت جاوید رسیدند).۱۴
۴ ـ ضرورت انتفاع از نعمت های الهی
ان الدنیا دار غنی لمن تزود منها۱۶
دنیا سرای توانگری است برای کسیکه از آن توشه بردارد.
امام علی علیه السلام هنگامی که در بصره برای عیادت یکی از اصحاب خود به نام علاءبن زیاد حارثی وارد خانهی او شد، چون فراخی خانه را دید، فرمود:
ما کنت تصنع بسعه هذه الدار فی الدنیا. و أنت الیها فی الاخره کنت احوج و بلی ان شئت بلغت بها الاخره تقری فیها الضیف، و تصل فیها الرحم، و تطلع منها الحقوق مطالعها، فاذا انت قد بلغت بها الاخره.
با فراخ بودن این خانه در دنیا چه کردی؟ و حال آن که تو به فراخی آن در آخرت نیازمندتر هستی؟ (زیرا در این خانه بیش از چند روز نمیمانی و در آن خانه همیشه خواهی بود) آری اگر بخواهی با فراخی این خانه فراخی خانه ی آخرت را هم دریابی، «در آن پذیرایی میهمان کن»، «با خویشاوندان پیوسته باش»، «و حقوق شرعیه را از آن آشکار کن» که در این صورت به واسطه ی فراخی این خانه، فراخی خانه ی آخرت را دریافته ای.
علاء بن زیاد به حضرت عرض کرد: یا امیرالمؤمنین! از برادرم عاصم ابن زیاد به تو شکایت میکنم. آن بزرگوار فرمود: برای چه؟ گفت: گلیمی پوشیده و از دنیا دوری گزیده است. حضرت فرمود: او را به نزد من بیاورید. چون آمده فرمود:
یا عدی نفسه لقد استهام بک الخبیث اما رحمت اهلک و ولدک؟ أتری اللّه احل لک الطیبات و هو یکره ان تاخذها؟ أنت اهون علی اللّه من ذلک.
ای عدی! دشمنک خود (شیطان) پلید ناپاک، خواسته تو را سرگردان کند (که به این راهت وا داشته و آن را در نظرت آراسته است)؟ آیا به زن و فرزندت رحم نکردی؟ آیا باورت این است که خداوند برای تو پاکیزهها را حلال کرده و کراهت دارد و نمیخواهد که تو از آنها بهرهمند گردی؟ در صورتی که قرآن کریم میفرماید: قل من حرم زینهالله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق.۱۷
بگو چه کسی حرام کرده است آرایش و روزهای پاکیزهای را که خداوند برای بندگانش مقرر فرموده است؟ تو پستتری از این که خداوند نعمتی را به تو حلال کند و نخواهد که از آن بهرهگیری.
۵ ـ سرای عبرت آموزی و موعظه
الدنیا دار موعظه لمن اتعظ بها۱۸
دنیا خانه موعظه است برای کسی که از آن پند پذیرد.
و من عبرها ان المرء یشرف علی امله، فیقتطعه حضور اجله، فلا أمل یدرک و لا مؤمل یترک.۱۹
از جمله اسباب عبرتها، آن است که مردی نزدیک میشود که به آرزوی خود برسد، رسیدن مرگ نومیدش میگرداند، پس نه آرزویی دریافته میشود و نه آن مرد رها میگردد.
آن امور دنیوی که موجب عبرت میباشند:
انسان به آرزویش نزدیک میگردد، یعنی مدتها زحمت و مشقت را متحمل میشود و وصول را انتظار میکشد، ولی همین که به آرزویش نزدیک شد، ناگهان پیک اجل بر سر او میتازد و بساط آمادگیها و دل خوشیهای او را برای برخورداری از آرزویی که سالیانی متمادی در انتظار عملی شدن آن، چشم به راه دوخته بود، بر میچیند و بدون اینکه خیال و آرزو او را رها کند، از تحقق یافتن آرزو محروم میشود.۲۰
هر که بینی هدف تیر اجل میباشد
بهر یغمای مصایب چه محل میباشد
جرعه ای نوش نباشد که در آن نیش نیست
لقمه ای نیست که خالی زخلل میباشد۲۱
۶ ـ فریب انسان از خود، نه از دنیا
متی استهوتک أم متی غرتک۲۲
از کجا و چه وقت دنیا تو را سرگردان نمود.
حضرت علی علیه السلام میفرماید:
و به حق و درستی میگویم (که در واقع) دنیا تو را فریب نداده بلکه تو به آن فریفته شدهای. دنیا برای تو پندها هویدا ساخته و تو را به عدل و برابری آگاه کرده است و به وعدههایی که به تو میدهد، از قبیل رسیدن درد به اندامت و کم شدن تواناییات، راستگوتر و وفادارتر است از آن که با تو دروغ گوید یا تو را بفریبد و بسا پنددهنده است آن که تو او را متهم مینمایی و بسا خبر راست، آن را که دروغ میشماری.
و اگر بخواهی دنیا را در شهرهای ویران و خانه های خالی بشناسی، آن را از راه این که تو را نیکو یاد آورنده و پند دهندهای است، مییابی او را مانند یار مهربان بر خود که بخل دارد، از این که تو را به تباهی رساند (از این رو نباید بگویی مرا بفریفت؛ زیرا اگر دنیا تو را فریب میداد، عبرت هایش را از تو پنهان میساخت).۲۳
و خوب سرایی است برای کسی که به آن دل نبسته و خوب جایی است برای کسی که آن را وطن (محل اقامت همیشگی خویش) قرار نداده است و نیک بختان اهل دنیا فردای (قیامت)، کسانی هستند که امروز از دنیا میگریزند.
هرچند امام علی علیهالسلام در بسیاری از خطبه ها میفرماید که دنیا مغرور کننده و فریباست، ولی در برخی خطبه ها مانند جمله ی یاد شده میفرماید: دنیا هرگز فریب نمیدهد. این انسان بیخرد است که فریب میخورد. دنیا ابزاری بیش نیست. دنیا وقتی فریب میدهد که زیر پوشش نیرنگ آن، تلخی هایش را بپوشاند. در حالی که دنیا هم ظاهر زیبا و هم درون تلخ را نشان میدهد، هم آن بعد نشاط آور و هم بعد اندوهناک را، هر دو را نشان میدهد و نمیتواند فریب کار باشد. بنابراین دنیا ابزار فریب است نه عامل فریب.
زکی از تو دل برده دنیای زیبا
فریب تو کی داده است آن فریبا؟۲۴
زیرا دنیا دو چهره دارد که هر دو را با هم نشان میدهد و فراز و نشیب هایش ـ هر دو ـ را نشان میدهد. گورستان و مرگ و بیمارستان را هم ارایه میدهد. اگر جوانی و تنومندی را نشان میدهد، پیری و سالمندی، بیماری و نگرانی را هم نشان میدهد.
او زنگ خطر زد که سن از چهل گذشت دیگر لذایذ هرچه بود تمام شد. اگر هم آیندهی خوبی باشد تازه مثل گذشته است.
دنیا وعید داد و به وعیدش هم عمل کرد.
دنیا گفت: من دو صفحه دارم (صفحه ی نشاط ـ صفحه ی اندوه).
دنیا دوست و مشفقی است که هرچه دارد، بی پرده نشان میدهد.
عامل فریب نفس انسان است و باعث فریب انسان میشود؛ زیرا بُعد زیبای دنیا را میبیند و به آن دلباخته میشود و زشتی هایش را نمیبیند. آن را به چشم هدف میبیند و فریب می خورد. بنابراین نفس انسان، دنیای مورد علاقه ی او را زیبا نشان میدهد، حتی زشتی هایش را زیبا جلوه میدهد.
بل سوّلت لکم انفسکم.۲۵
بلکه آراست برای شما نفس های شما…
وقتی دنیا ابزار است، نقش فاعلی ندارد و فریبنده نیست، بلکه شیطان با حربهی فریب یعنی وسوسه ی نفس، انسان را فریب میدهد. آن گاه انسان فریب خورده هر کار و خلافی را انجام میدهد. امّا انسانی که فریب دنیا را نخورده، سختی ها را تحمل میکند و نمیگذارد به هدف و آیین الهی آسیب برسد.۲۶
انسانی که فریب دنیا را خورده است، هر روز به یک سمت گرایش دارد.
در شرح ابن ابی الحدید در توضیح این امر میگوید: وقتی یک چیزی را دوست داشته باشی، محبت آن، تو را کر و کور میکند. به همین خاطر چون انسان نفس خود را دوست دارد، نمی تواند عیوب خود را دریابد و فریب میخورد.۲۷
خلاصه و جمع بندی
ویژگی دنیا
ـ سرای راستی است.
ـ دار سلامتی است.
ـ جای عبادت و بندگی دوستان خدا است.
ـ محل نمازگزاردن فرشتگان خدا است.
ـ محل فرود آمدن وحی الهی است.
ـ سرای تجارت و بازرگانی دوستان خدا است که در آن رحمت و فضل او را به دست میآورند و سودشان بهشت است.
ـ محل اکتساب کمالها و مقامهای معنوی است.
ـ مزرعه ی آخرت و مادهی همه ی نعم بهشتی و نقم جهنمی است.
ـ مؤمن به چشم عبرت به آن مینگرد و به اندازهی نیاز روزی به دست میآورد.
ـ انسانها را به صفات نیک و بدش هشدار داده و آگاه میکند.
ـ مردم را از فانی بودن باخبر ساخته است.
ـ سرای عبرت آموزی و موعظه است.
ـ اگر وسیله ی کسب کمال معنوی باشد، پسندیده و اگر خود، هدف و منظور واقع شود، ناپسند و مذموم است.
ـ انسان را فریب نمیدهد؛ زیرا زشتی ها و زیبایی هایش را با هم نشان میدهد.
ـ عامل فریب نفس انسان است.
ـ ابزار است و نقش فاعلی ندارد. شیطان با وسوسه ی نفس، انسان را فریب میدهد.
ز کی از تو دل برده دنیای زیبا
فریب تو کی داده است آن فریبا؟
_________________________________________________________________________________پی نوشت :
۱ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، خطبهى ۲۱۴، فراز ۱۰٫
۲ـ همان، حکمت ۱۲۶، فراز ۳٫
انّ الدنیا دار صدق لمن صدقها، و دار عافیه لمن فهم عنها، و دار غنى لمن تزوّد منها، و دار موعظه لمن اتعظ بها، مسجد احبّاء اللّه، و مصلّى ملائکه اللّه و مهبط وحى اللّه، و متجر اولیاءاللّه، اکتسبوا فیها الرحمه، و ربحوا فیها الجنه.
۳ـ تصنیف نهج البلاغه، صص ۸۸۶ ـ ۸۸۷٫
۴ـ منهاج البراعة، ج ۲۱، ص ۲۰۴٫
۵ـ حکمت نظرى و عملى در نهجالبلاغه، صص ۱۵۱ ـ ۱۶۵ تلخیص.
۶ـ اربعین حدیث، صص ۱۱۸، ۱۲۳ و ۱۲۴٫
۷ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، حکمت ۱۲۶٫
۸ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، حکمت ۳۵۹، فراز ۵٫
۹ـ منهاج البراعة، ج ۲۱، ص ۴۵۱٫
۱۰ـ شگفتىهاى نهجالبلاغه، ص ۶۶٫
۱۱ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، خطبه ى ۲۲۱، فراز ۹٫
۱۲ـ جستجویى در نهج البلاغه، ص ۲۲۴ ـ ۲۳۴٫
۱۳ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، حکمت ۱۲۶٫
۱۴ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، حکمت ۱۲۶، فراز ۱ تا ۵٫
الذام للدنیا المغتر بغرورها المنخدع باباطیلها أتغتر بالدنیا ثم تذمها انت المتجرم علیها ام هى المتجرمه علیک.
متى استهوتک ام متى غرتک؟ أبمصارع ابائک من البلى أبمضاجع امهاتک تحت الثرى؟… فمن ذایذمها و قد ادنت ببینها، و نادت بفراقها، و نعت نفسها و اهلها فمثلت لهم ببلائها البلاء، و شوقتهم بسرورها الى السرور؟
راحت بعافیه، و ابتکرت بفجیعه، ترغیبا و ترهیبا و تخویفا و تحذیرا فذمها رجال غداالندامه، و حمدها اخرون یوم القیامه، ذکرتهم الدنیا فتذکروا، و حدثتهم فصدقوا، و وعظتهم فاتّعظوا.
۱۶ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، حکمت ۱۲۶٫
۱۷ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، خطبهى ۲۰۰٫
۱۸ـ غررالحکم، ج ۲، ص ۶۵۲٫
۱۹ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، خطبهى ۱۱۳، فراز ۱۳٫
۲۰ـ ترجمه و شرح نهج البلاغه، ج ۲۱، صص ۱۵۱ ـ ۱۸۵ تلخیص.
۲۱ـ منهاج البراعه، ج ۲۱، ص ۲۶۶٫
۲۲ـ نهج البلاغه فیض الاسلام، حکمت ۱۲۶٫
۲۳ـ همان، خطبهى ۲۱۴، فراز ۸ تا ۱۲٫
و حقا اقول ما الدنیا غرتک و لکن بها اغتررت و لقد کاشفتک العظات و اذنتک على سواء، و لهى بما تعدک من نزول البلاء بجسمک و النّقص فى قوتک أصدق و أوفى من أن تکذبک او تغرک و لرب ناصح لها عندک متهم، و صادق من خبرها مکذب.
و لئن تعرفتها فى الدیار الخاویه، و الربوع الخالیه، لتجدنها من حسن تذکیرک و بلاغ موعظتک، بمحلة الشفیق علیک و الشحیح بک و لنعم دار من لم یرض بها دارا و محل من لم یوطنها محلاً و ان السعداء بالدنیا غداهم الهاربون منها الیوم.
۲۴ـ منهاج البراعه، ج ۲۱، ص ۲۰۴٫
۲۵ـ یوسف، ۸۳٫
۲۶ـ حکمت نظرى و عملى در نهج البلاغه، صص ۱۵۱ ـ ۱۶۵ تلخیص.
۲۷ـ شرح ابن ابى الحدید، ج ۲، ص ۳۱۹٫
تهيه و تنظيم : قاسمي سالخورده