وضعیت استقرار جمعیت با این وسعت سرزمینی در سال ۹۷ نشان میدهد، ۳۵ نقطه روستایی استان تهران در مرز بحران انفجار جمعیت و حاشیه نشینی است.
همه میدانند امنیت بسیار مهم و خط قرمز تمام آحاد جامعه است، آن آشوبگری که به اموال عمومی آسیب زده را باید در دستگاه قضا مجازات کرد، اما تکلیف آن کارگری که برای ابراز نارضایتیاش به خیابان آمده چیست؟
همواره در صحنههای اعتراضات، از تجمعات کارگری تا تحصن برای بازپسگیری حقوق مالباخته از موسسات مالی، معاندین نظام سعی بر حاشیه کشاندن مطالبات به حق مردمی را دارند و شبکههای غربی عربی عبری نیز از صدای امریکا تا ایران اینترنشنال، منتظر کوچکترین جرقه برای ایجاد موج نارضایتی هستند. مسئله مهم این است که بین افراد معترض باید تفاوت قائل شد. طبقه مستضعف که صورت خود را هر روز با سیلی سرخ میکند اگر از آینده کشور ناامید شود و بگوید بالای سیاهی رنگی نیست باید فاتحهای برای، ولی نعمتان انقلاب بخوانیم.
آغاز داستان
ساعت ۲۴ پنجشنبه ۲۳ آبان، شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی جرقه آتش آشوبهای اخیر را میافروزد، جریانهای فرصتجو از افزایش ناگهانی قیمت بنزین سواستفاده میکنند و دست به اعتصاب و تظاهرات در شهرهای مختلف میزنند، همان ساعات اولیه در شبکههای اجتماعی آشوبگران فراخوانی برای اعتراض علیه تصمیم دولت منتشر میکنند و قصد اخلال در شبکه حمل و نقل را دارند.
ارتباط حاشیهنشینی با ناآرامیها
کانون بحرانهای اخیر عمدتا در مناطق کم بضاعت جامعه شکل میگیرد. سطح پایین رفاهی ومشکلات متعدد معیشتی توانسته طبقه مستضعف را تحت فشار بیسابقهای قرار دهد؛ مردمانی که در روزهای پر تلاطم انقلاب همواره در صف نخست بودهاند.
چرا حاشیه نشینی رخ میدهد؟ چه اتفاقی میافتد که فرد یا خانوادهای حاشیهنشین میشود؟ اگر روستاها و شهرهای کوچک پاسخگوی نیازهای اقتصادی ساکنانش باشد چه دلیلی برای مهاجرت به کلان شهرها و در نهایت حاشیهنشین شدن است؟
شهرهای اقماری اطراف کلانشهرها که به نام حاشیهنشینی شناخت میشود عمدتا مناطقی هستند با تراکم بالای جمعیت، انواع و اقسام بزهکاری اجتماعی، فقر، بیکاری گسترده و سطح پایین زندگی. در حقیقت مهمترین عامل در بهوجود آمدن و رشد پدیده حاشیهنشینی توزیع ناعادلانه ثروت و نتیجه آن فقر در جامعه است. (از جملهى چیزهایى که مردم را به بهشت نزدیک میکند، بهبود معیشت مردم است؛ کادَ الفَقرُ اَن یَکُونَ کُفرا. جامعهاى که در آن فقر باشد، بیکارى باشد، مشکلات معیشتىِ غیر قابل حل وجود داشته باشد، اختلاف طبقاتى باشد، تبعیض باشد، شکاف طبقاتى باشد، حالت آرامش ایمانى پیدا نمیکند. فقر، انسانها را به فساد میکشاند، به کفر میکشاند؛ فقر را باید ریشهکن کرد. کار اقتصادى، فعّالیّت اقتصادى باید بهطور جدّى در برنامههاى مسئولین قرار بگیرد، که خب امروز بحمداللَّه مسئولین دنبال این چیزها هستند. فکرها را باید منتظم کرد، راه را باید درست تشخیص داد، درست باید حرکت کرد.) “بیانات رهبر انقلاب در دیدار مردم استان ایلام در سالروز ولادت امیرالمؤمنین علیهالسلام”
تهران و بحران حاشیهنشینی
به نقل از پایگاه اطلاع رسانی سازمان مدیریت و برنامهریزی استان تهران، نعمت الله ترکی “رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان تهران” با اشاره به مهاجرت ۶ میلیون نفری به شهرهای پیرامونی تهران، اظهار کرد: استان تهران ۱۶ شهرستان دارد که تراکم جمعیتی برخی از آنها مانند بهارستان در هر کیلومتر مربع، ۱۰ هزار نفر است. این در حالی است که میانگین استقرار جمعیت در هر کیلومتر مربع در کشور ۴۵ نفر است. این عدد در شهر تهران بیش از ۶ هزار نفر محاسبه شده است.
خالق حاشیهنشینی کیست؟ یا چیست؟
برای یافتن جواب پیرامون علل ایجاد حاشیه نشینی به سراغ مجتبی الموتی “کارشناس اقتصادی” میروم و سوالات زیادی پیرامون مبحث حاشیهنشینی وجود دارد را مطرح میکنم.
وی معتقد است یک جوان در یک شهر کوچک یا در روستایی تصمیم میگیرد که پا به کلان شهر گذاشته و ادامه زندگی خود را در آنجا سپری کند، یا یک خانواده روستانشین عزم خود را جزم میکند برای سکونت در کلان شهر، از خود رفتاری نشان میدهد که دلیل اقتصادی دارد؛ اقتصاد رفتاری میگوید که درآمدها و ثروتها در نحوه رفتار فرد مؤثر است. آن جوانی که در روستای خود شغلی ندارد و امکان ایجاد شغل هم در محل زندگی خود نمیبیند و برای امرار معاش خود، بی خبر از سختیها و مشکلات زندگی در کلان شهرها و پایتخت، پا به شهرهای بزرگ گذاشته تا شاید بتواند آیندهای برای خود کسب و کاری پیدا کنند.
وی افزود: حال مسئول خلق حاشیه نشینی کیست؟ یا چیست؟ واضح است که یک شخص، یک مسئول یا یک نهاد به تنهایی مولد حاشیه نشینی نیست، اما قطعاً متولیان اقتصادی که در رأس آنها دولت قرار است؛ بیشترین نقش را در ایجاد حاشیه نشینی دارد.
وضع معیشت با روان عمومی آمیخته است
وی گفت: اگر محیط کسب و کار در روستاها برای مردم آن دیار به ویژه جوانان فراهم باشد و به جای سنگ اندازیهای بیمورد در ایجاد کسب و کار و تولید، حمایتها و تسهیلات جهت رونق و بهبود فضای کسب و کار صورت گیرد، دیگر شاهد سیل مهاجرت از روستاها به حاشیه شهرها نخواهیم بود و یا حداقل با کاهش قابل توجهی مواجه خواهیم شد. اگر تحمل فشارهای اقتصادی و معیشتی به گونهای بود که در افکار، روح و روان افراد اثر نمیگذاشت شاید اصلاً مسئله روانشناسی هیچگاه با موضوع اقتصاد آمیخته نمیشد و علم اقتصاد رفتاری به وجود نمیآمد. اما نمیتوان رابطه فقر و بی پولی را با رفتار و روان فرد نادیده گرفت.
این پژوهشگر اقتصادی مطرح کرد: یک جوان چه مدت از عمر خود را در انتظار باید سپری کند که بعضی از آقایان مسئول تصمیمی برای بهبود وضعیتاش اتخاذ کنند. لااقل اگر تصمیمی نمیگیرند کاری هم انجام ندهند که سبب برهم ریختن برنامهریزی جوانان کشور و سرمایههای انسانی آینده شود. تا جوانی میاید تصمیمی بگیرد و هدف گذاری مشخصی برای خود تعریف کند، با یک شوک تصمیم گیری از جانب مسئولین روبرو میشود و هر آنچه را که رشته کرده بود، پنبه میکنند.
اجرای عدالت ضامن امنیت ملی است
الموتی با تأکید بر اینکه باید امنیت اقتصادی در کشور حاکم باشد، اضافه کرد: اگر امنیت اقتصادی وجود داشته باشد چه دلیلی دارد که خانوادهای برای امرار معاش خود حاشیه شهر را انتخاب کند. مطمئناً عدم امنیت اقتصادی، امنیت ملی را هم خدشه دار خواهد کرد. در همین بحث گرانی بنزین که سبب اتفاقات ناگواری هم شد و متأسفانه عدهای هم جان خود را به دلیل ایجاد ناامنی مقطعی در برخی نقاط کشور از دست دادند، حاشیه نشینان بیشترین آسیب را دیدند و خواهند دید.
تبعیض در توزیع یارانه پنهان بنزین
مرکز بررسیهای استراتژیک ریاست جمهوری در گزارشی با موضوع اصلاح یارانه بنزین آورده است: در شرایط فعلی یارانه تعلق گرفته به بنزین با یک تبعیض پیوند خورده است به گونهای که هر فرد در کشور بنزین بیشتری مصرف کند از یارانه بیشتری بهره خواهد برد.
با دقت در چگونگی توزیع خودرو در جامعه متوجه میشویم که دهکهای پایین عموماً فاقد خودرو هستند و در نتیجه از یارانه بنزین هیچ بهرهای نمیبرند در حالی که دهکهای بالاتر گاهی بیش از یک خودرو دارند و همچنین در سبد هزینههای آنها مسافرت نقش پررنگی نسبت به دهکهای پایین دارد. طبق محاسبات انجام شده حدود ۲۵ درصد از کل یارانه بنزین به دهک دهم یعنی ثروتمندترین دهک جامعه میرسد. در حالی که سهم دهک اول حدود ۲.۵ درصد است¹.